Historisch nieuws vanuit de Augustijnenhof. Deel 23: De Dordtse Kraakbeweging
DORDRECHT - De opkomst van de kraakbeweging in de jaren 60 en 70 was het directe gevolg van een diepe crisis op de woningmarkt, die botste met een mondige, rebelse generatie. Terwijl de naoorlogse woningnood pijnlijk voelbaar bleef en jongeren jarenlang op wachtlijsten stonden, zagen zij in de binnensteden talloze panden opzettelijk leegstaan. Deze leegstand werd vaak veroorzaakt door vastgoedspeculanten die wachtten op hogere grondprijzen, of door overheidsplannen om historische volksbuurten te slopen voor brede wegen en kantoorpanden.
Idealisme en het recht op wonen
Ook in Dordrecht leidde deze situatie tot grote morele verontwaardiging, gevoed door de bredere protestcultuur van die tijd. Geïnspireerd door groepen als Provo, die met het ‘Witte Huizenplan’ kraken als politiek actiemiddel introduceerden, stelden jongeren het recht op wonen boven het eigendomsrecht van speculanten. Men zag een huis als basisbehoefte en niet als handelswaar waarmee winst gemaakt mocht worden over de ruggen van woningzoekenden.
De beweging groeide snel dankzij de toenmalige wetgeving, die kraken niet strafbaar stelde zolang een pand niet feitelijk in gebruik was. Dit juridische vacuüm, gecombineerd met de woede over grootschalige stadsvernieuwing, zorgde ervoor dat kraken transformeerde van een individuele noodoplossing naar een georganiseerd politiek verzet. De kraakbeweging werd een machtige factor die de overheid dwong sociale woningbouw en het behoud van de binnenstad serieuzer te nemen.
De eerste acties in Dordrecht
Hoewel Dagblad De Dordtenaar op vrijdag 24 juli 1970 voor het eerst melding maakte van twee gekraakte panden, liep de krant achter de feiten aan. Al eind jaren 60 waren er leegstaande, verkrotte huizen gekraakt in onder meer de Hoge Nieuwstraat en aan de Merwekade. In augustus 1970 volgden de eerste ontruimingen van gekraakte huizen aan het Geldelozepad en de Vest. Een poging van de krakers om in oktober van dat jaar het bijna volledig leegstaande Van Slingelandthof aan de Vriesestraat te bezetten, werd door de politie verijdeld, waarna de huizen werden dichtgetimmerd.
1970: Krakers laden meubels uit een bakfiets in een gekraakt pand op de Groenmarkt. (Foto: F.Gerritse, RAD552_300531)
De Bond van Dordtse Krakers
Op 8 april 1977 werd de Bond van Dordtse Krakers opgericht. De beweging had een linkse signatuur en was nauw verweven met anarchistische, socialistische en feministische groeperingen. Ondanks de beperkte omvang had de Bond een aanzienlijke impact op het politieke landschap. De acties dwongen de lokale overheid en vastgoedbezitters tot onderhandelingen, wat soms leidde tot de legalisatie van gekraakte woningen.
Enkele markante voorbeelden daarvan waren de gekraakte huizen aan de Voorstraat en de Torenstraat. Na jaren van overleg werd het gebruik van deze panden gelegaliseerd en werden ze omgevormd tot officiële woon- en werkruimtes.
1991. Ontruiming van gekraakte voormalige Pontonnierskazerne aan de Buiten Walevest 15
Aan de Buiten Walevest 15 werd de voormalige Pontonnierskazerne gekraakt. Omdat het een leegstaand bedrijfsgebouw was van het elektrotechnisch bedrijf Merwestroom, noemden de nieuwe bewoners het pand ‘Merwedroom’. Het gebouw groeide uit tot een jarenlange, creatieve vrijplaats. Het pand werd in 1991 ontruimd en kreeg pas ruim dertig jaar later een definitieve woonfunctie.
In 1978 werd Gravenstraat 22 gekraakt door de feministische actiegroep 'Vereniging Brood en Rozen', die er een Vrouwenhuis wilde realiseren. Deze actie genoot brede steun van progressieve politieke partijen (zoals de PSP en CPN) en honderden Dordtenaren.
De jaren 80
In de jaren 80 vonden enkele van de meest gedenkwaardige acties plaats. De bezetting van het voormalige kantoor van de Belastingdienst aan de Spuiboulevard in 1982 werd een symbool van de strijd tegen leegstand en speculatie. In het historische centrum werden kleinere panden omgevormd tot collectieve voorzieningen zoals werkplaatsen en sociale centra, waarmee de beweging de culturele dynamiek van de stad stimuleerde.
Michiel Koning (1918-2015 foto hierboven)
De meest prominente tegenstander van de krakers was vastgoedmagnaat Michiel Koning. Hij stond bekend als 'huisjesmelker' en lag voortdurend in de clinch met de gemeente over achterstallig onderhoud. Koning procedeerde aan de lopende band tegen krakers, met wisselend succes. Hoewel hij in 1980 de ontruiming van zijn panden aan de Singel afdwong, joeg hij de lokale politiek tegen zich in het harnas. Hij typeerde het stadsbestuur destijds als "een stelletje krakers". Koning, die later namens de Centrum Democraten in de gemeenteraad kwam (1990-1998), werd meermaals veroordeeld voor discriminatie en racisme.
Kentering in de jaren 90
Begin jaren 90 kalfde het maatschappelijk draagvlak af. De sympathie nam af door gewelddadige rellen in steden als Amsterdam en Nijmegen. De focus van veel krakers verschoof van maatschappelijk idealisme naar de eigen subcultuur. Tegelijkertijd zorgden strengere anti-kraakwetgeving en een verbeterde economie voor minder repressie en minder druk op de ketel. Toch bleven er incidenten. Zo werd het oude Koetshuis aan de Elfhuizen in 2003 kortstondig bezet voor technofeesten, voordat het werd gesloopt.
De erfenis van de krakers
Hoewel de kraakbeweging in Dordrecht niet meer zo prominent is als vroeger, is haar impact blijvend. Veel voormalige kraakpanden zijn nu legaal bewoond. De beweging heeft de stad bewust gemaakt van de gevaren van leegstand en aangetoond dat burgerlijke ongehoorzaamheid tot verandering kan leiden. Ironisch genoeg is het fenomeen 'antikraak' een direct gevolg van deze strijd, ook al wordt dit door de oorspronkelijke kraakscene fel bekritiseerd.
Met de huidige krapte op de woningmarkt blijft de geschiedenis van de Bond van Dordtse Krakers relevant. Hoewel een grootschalige herleving vooralsnog uitblijft, putten moderne culturele collectieven nog altijd inspiratie uit de idealen van toen: solidariteit, collectiviteit en verzet tegen de macht van het geld.
Bron: Jan Willem Boezeman (Augustijnenhof).
U kunt zich gratisop het cultuurhistorisch e-Zine 'Dordrecht Monumenteel | Dordts Geboren' abonneren op https://augustijnenhof.nl/tijdschrift.
