DORDRECHT - 

​Terugblikken op een film als ‘Zondag de Negenste’ is niet voor iedereen weggelegd. Hoofdpersoon Horst zal het de volgende dag waarschijnlijk allemaal vergeten zijn…
Opnieuw een film die gaat over dementie en wat het doet met een dementerende en diens naaste omgeving. En opnieuw kruipt het onder je huid.​


Moore en Hopkins
Nog niet lang geleden konden we in het filmtheater genieten van films als ‘De Terugreis’ en ‘Familiar Touch’. Films waar we ook al op een indringende manier in het hoofd kruipen van mensen met dementie, en wat er gebeurt met de directe naasten. De doorgewinterde filmliefhebber herinnert zich wellicht de meesterwerken ‘Still Alice’ en ‘The Father’ nog wel, met waanzinnig spel van respectievelijk Julianne Moore en Anthony Hopkins.

Emotionele boekhouding
‘Zondag de Negenste’ is het speelfilmdebuut van de Vlaamse documentairemaakster Kat Steppe.
Franz bezoekt voor het eerst sinds 35 jaar zijn oudere en dementerende broer Horst. De emotionele boekhouding moet worden gedaan. Net als vroeger leidt het regelmatig tot een handgemeen. Franz, heerlijk gespeeld door Peter Van den Begin, lijkt door geldgebrek gedreven. Hij kan het niet laten de ene na de andere hatelijke opmerking de lucht in te slingeren. Horst, ook al zo’n sterke rol van Josse De Pauw, weet zijn gevoelens, herinneringen en gedachten niet meer in balans te krijgen. Precies zoals we lezen in het boek ‘Het hart wordt niet dement’ gaat bij Horst ook veel niet verloren. Zijn gevoelens en emoties haperen niet of nauwelijks. Het ogenschijnlijk enig juiste dat Franz onderneemt: hij vraagt een oude vriendin Andrea (Kristien De Proost) mee op zijn bezoeken. Ze kan als buffer fungeren tussen de twee kemphanen, geadviseerd door de dokter van het verpleeghuis, een sterke bijrol van Frank Lammers.




Martje
Het is niet zozeer het verhaal achter de twee broers dat de film zo boeiend maakt, en waardoor de film zo onder je huid kruipt en daar voorlopig niet wegkomt. De ware kracht van de film zit hem twee facetten. Het geweldige acteerwerk van De Pauw en Peter Van den Begin neemt je mee in de verwarrende wereld die dementie heet. Grenzen tussen heden en verleden vervagen, en worden op een speciale manier in beeld gebracht. Tijdens fragmenten uit het verleden zien we de jonge versies van de broers maar ook de oudere mannen zelf terugkomen. Dit ‘trucje’ versterkt het totale gevoel van ontheemding en verwarring in hoge mate.
Het tweede element dat de film zo boeiend maakt en waardoor het blijft hangen: ter voorbereiding werkte regisseur Kat Steppe maandenlang mee in het Woonzorgcentrum OLV Antwerpen, waar de film ook werd opgenomen. De bewoners zelf kregen hun eigen rol en de acteurs pasten zich aan hen aan. Zo worden werkelijkheid en fictie tot een boeiend geheel gesmeed, waarbij juist die mix zorgt voor een enorme authenticiteit en intimiteit.
De titel ‘Zondag de Negenste’ is ontleend aan Martje, één van de bewoonsters, die dit voortdurend roept, zonder dat duidelijk wordt wat ze ermee bedoelt.

‘Het hart wordt niet dement’
Iedereen heeft in zijn of haar omgeving wel te maken met dementie. Een partner, ouder, oma. Het werkt verwoestend voor de dementerende zelf en kan net zo verwoestend werken voor de naasten, verantwoordelijk voor de mantelzorg. Zelf heb ik veel gehad aan het boek ‘Het hart wordt niet dement’, van Huub Buijssen. De schrijver plaatst centraal dat iemand met dementie nog veel overhoudt, onder meer gevoelens en emoties. Een vriend van me met Alzheimer speelt nog altijd fantastisch piano. Onlangs bij mijn verjaardagsfeestje speelde hij nog Mozart, Schubert en Chopin op de piano, alles uit zijn hoofd. We genoten er allemaal van inclusief hijzelf. Regelmatig speel ik een partij schaak met hem. Nu ben ik zelf een redelijke clubschaker en dat was hij ook. Nog steeds vechten we fraaie partijen uit op de 64 zwart - wit velden.

Vandaag of gisteren
Ik geef toe, soms zijn mijn beschouwingen over een bezocht concert of een première film aan de (te) lange kant. Ik heb ook zo veel te vertellen en te delen.
Poëzie en film kunnen de wereld van dementie zo bijzonder en indringend dichtbij brengen, nog veel meer dan het zojuist genoemde boek.
Nu het nog kan, uit mijn eigen herinner diep ik twee gedichten op die ik hier integraal meeneem: een gedicht van Vasalis en een gedicht van Elizabeth Bishop, ‘One Art’. Dit laatste gedicht droeg Julianne Moore voor in de film Still Alice.

Is het vandaag of gistren, vraagt mijn moeder,
bladstil, gewichtloos drijvend op haar witte bed.
Altijd vandaag, zeg ik. Ze glimlacht vaag
en zegt: zijn we in Roden of Den Haag?
Wat later: kindje, ik word veel te oud.
Ik troost haar, dierbare sneeuwwitte astronaut
zo ver al van de aarde weggedreven,
zo moedig uitgestapt en in de ruimte zwevend
zonder bestek en her en der.
Zij zoekt – het is een s.o.s. -
haar herkomst en haar zijn als kind
en niemand niemand, die haar vindt
zoals zij was. Haar franse les
herhaalt zij van haar achtste jaar:
‘bijou, chou, croup,, trou, clou, pou, où,
die eerste juffrouw, weet je wel
die valse ouwe mademoiselle
hoe heet ze nou. Ik ben zo moe.’

Had ik je maar als kind gekend,
die nu mijn kind en moeder bent.

Vasalis
Uit: Verzamelde Gedichten


Een kunst

Verliezen is een kunst die zich simpel leren laat:
zoveel dingen lijken zich zo graag te verliezen
dat bij hun verlies de wereld niet vergaat.

Verlies iets elke dag. Sleutels weg, aanvaard
de agitatie, tijd vermorst, niet kniezen.
Verliezen is een kunst die zich simpel leren laat.

Oefen dan op meer verliezen, met nog meer vaart:
plaatsen, en namen en welke bestemming je zou kiezen
voor een reis. Niets waardoor de wereld vergaat.

Het horloge van mijn moeder. En kijk! Mijn laatste, of
op een na laatste van drie geliefde huizen naar de gallemiezen.
Verliezen is een kunst die zich simpel leren laat.

Ik verloor twee mooie steden. En, op de grote kaart,
een continent, twee stromen, uit koninkrijken kon ik kiezen.
Ik mis ze, maar het is geen wereld die vergaat.

- Zelfs over het verlies van jou (stem met een lach, een gebaar
waarvan ik hou) zal ik niet hebben gelogen. Verliezen
is een kunst die zich zo simpel leren laat
hoewel het misschien lijkt of (schrijf op!) of de wereld echt vergaat.


Vertaling van het gedicht ‘One Art’ van Elizabeth Bishop
uit: Verliezen is een kunst. Gedichten.
Vertaling Guus Luijters


Gezien in Filmtheater De Witt:

Zondag de negenste
Regie: Kat Steppe
Met: Josse De Pauw, Peter Van den Begin, Kristien De Proost, Frank Lammers
Te zien in filmtheater De Witt. Voor speeltijden, zie de website van De Witt.